'Aktorên Kurd dikarin li Rojhilata Navîn bi helwesteke hevpar tev bigerin' 

2026-09-08 09:05:30


	 

	Melîke Aydin 

	 

	STENBOL - Akademîsyen Kumru Toktamiş diyar kir ku hevsengiyên guherbar ên li Rojhilata Navîn û hevkêşeya Sûriyeyê bi hevkariyê hebûna aktorên cûda yên Kurd li ser maseyê xurt kiriye û got ku tevgera Kurd bi afirandina derfetên xwe, xwe wekî aktorek diyarker li ser maseyê bi cih kiriye.

	 

	Zanyara Siyasî Dr. Kumru Toktamiş, krîza kûr a li Rojhilata Navîn û hevsengiyên hêzê yên li ser Sûriyeyê nirxand û destnîşan kir ku aktorên ne-dewletî û tevgerên Kurd di hawîrdora kaotîk a ku ji hêla pergala cîhanî ya pirqat ve hatiye afirandin de derfetên xwe afirandine. Kumru Toktamiş, tekez kir ku tevgerên cûda yên Kurd di hevkêşeya herêmî û li ser maseya danûstandinan de cîhekî dîrokî bi dest xistine û destnîşan kir ku divê avahiya parçebûyî ya tevgera Kurd ji hêla beşdariya demokratîk ve veguhere dewlemendiyekê û wekî dewlemendiyekê were dîtin, ne wekî astengiyekê.

	 

	'Demokrasî rêbazek e ji bo çareserkirina nezelaliyê'

	 

	Kumru Toktamiş diyar kir ku demokrasî çareserkirina nezelaliyê ye û beşdarbûna aktorên cuda misoger dike û got, "Pirsa bingehîn a siyaseta demokratîk ew e ku pêşî li wêrankirinê bigire. Li Rojhilata Navîn, pêvajoyek di rê de ye ku dewlet ji nû ve têne biteşekirin, îhtîmal e ku sînor biguherin û hemî aktor hewl didin ku garantiyên xwe biafirînin."

	 

	'Dîsa Kurd nikarin li derve bên hiştin'

	 

	Kumru Toktamiş diyar kir ku girîng e pêşketinên li herêmê bi perspektîfa dubarekirinên dîrokî werin nirxandin û got ku dîrok xwe dubare nake, lê hin qalib hene. Kumru Toktamiş destnîşan kir ku di serdema 1923'yan de, sekuleran, Îslamperest û Kurd avêtin aliyekî û gelo Îslamperest, Kurd û sekuler îro dikarin bi hev re tevbigerin pirsek girîng e. Kumru Toktamiş got, "Ew dîrok bi tu awayî xwe dubare nake. Tiştek din dê bibe. Kurdan sedsalek pir tijî ezmûn jiyane ku ji bo careke din li derve neyên hiştin. Ev ezmûnek tijî, belgekirî û eşkere ye. Wan ev tenê wekî Kurd nejiyan. Wan ev wekî jin, herêmî û di pevçûnan de jiyan."

	 

	'Kurdan kursî bi dest xistin'

	 

	Kumru Toktamiş diyar kir ku divê rewşa niha ya Kurdan di siyaseta herêmî de rast were fêmkirin û got, "Kurd nebûn şêwirmendên El-Şara; wan kursî li ser maseyê bi dest xistin. Li wir maseyeke nû hate danîn. Li ser wê maseyê kursî ji Kurdan re hate dayîn. Tiştê ku di 10-15 salên dawî de qewimî, hişt ku Kurd kursiyek rastîn li ser wê maseyê bi dest bixin. Divê ev yek were tekezkirin. Niha, kursiyek li ser vê maseyê têrê nake. Bê guman, em ê bibînin ka ev çawa dibe sedema beşdarbûna girseyî ya li seranserê meclîs û parlamentoyan."

	 

	'Tirkiye hewl dide Kurdan kontrol bike'

	 

	Kumru Toktamiş diyar kir ku yek ji astengiyên li pêşiya yekbûna beşên cuda yên civaka Kurd Tirkiye ye û got, "Tirkiye hewl dide bi tedbîrên aborî, hewldanên siyasî û hewldanên siyasî yên sînor-derbasbûyî wan kontrol bike. Gelo ev kontrol, tevî Tirkiyeyê, dê îhtîmala ku ev avahiyên parçebûyî werin cem hev jî biafirîne? Ev dê pirsek girîng be." Kumru Toktamiş diyar kir ku ew nafikire aloziyên siyasî yên di demên berê de ji hêla Kurdan ve hatine jiyîn dê bi heman awayî dubare bibin û tekez kir ku Kurd niha aktorek in ku di siyaseta herêmî de nayê paşguhkirin.

	 

	'Têkoşîna gel demokrasî afirand'

	 

	Kumru Toktamiş bal kişand ser rola diyarker a tevgerên gel a li kêleka peyman û tifaqên navdewletan û tekez kir ku demokrasî ne qenciyek e ku ji hêla dewletan ve ji gel re tê dayîn. Kumru Toktamiş got, "Tiştê ku em jê re dibêjin demokrasiyê ne ew e ku dewlet çawa têne damezrandin, lê ew e ku mirov çawa tevdigerin, ew çawa tevgerên berxwedanê pêk tînin. Ger mafên jinan û demokrasiyê li Rojava çêtir bin, ev bi saya tevgerên karker ên sedsala 19'an e. Ne Fransa, ne Norwêc û ne jî Hollanda peyman îmze nekirin ku bibêjin, 'Va ye, ev demokrasiyeke pir xweşik e.' Ev bi saya tevgerên gel çêbû."

	 

	'Jinên Kurd dîroka rastîn nivîsandin'

	 

	Kumru Toktamiş ezmûna jinên li Rojava ji destkeftiyên tevgera jinên Kurd li Tirkiyeyê cuda kir û diyar kir ku her çend xuyabûna jinan di şert û mercên têkoşîna çekdarî de girîng be jî, di derbarê beşdariya demokratîk de pirsên cûda hene. Kumru Toktamiş got, "Sûriye cihekî leşkerî bû. Cihê parastinê bû. Ji bo jinan pir girîng e ku di hawîrdorek çekdarî de hebin. Lê beşdarbûn bi rastî di hawîrdorek çekdarî de tê çi wateyê? Ji ber ku çekdarbûn tê wateya dîsîplîna leşkerî. Dîroka rastîn ji hêla jinan ve bi hevserokatiya xwe, meqamên xwe yên şaredariyê li Amed û li bajarên din ve hatiye nivîsandin. Niyeta min tune ku vê dîrokê, nemaze tevgera jinên Kurd li Tirkiyeyê, bi kesekî ve girê bidim. Ev tevgerek gelêrî ya pir girîng e. Kesî ev nedaye jinên Kurd; wan ew bi xwe girtin, bi dehan salan ji bo wê têkoşîn kirin."

	 

	Kumru Toktamiş diyar kir ku her çend perçebûna erdnîgarî ya Kurdan pirsgirêkek cidî be jî, cudahîyên îdeolojîk, civakî û siyasî dikarin bibin dewlemendî û dikarin veguherin avantajeke demokratîk. 

	 

	'Têkoşîna rastîn nû dest pê dike'

	 

	Kumru Toktamiş diyar kir ku pêvajoya siyasî ya heyî divê wekî têkoşînek temam neyê dîtin û got, "Têkoşîna rastîn a ji bo demokrasiyê dê niha dest pê bike. Têkoşîna ji bo beşdariya demokratîk dema ku çek bêdeng dibin dest pê dike. Di vî warî de gelek tişt hene ku em ji ezmûna tevgerên jinan ên li çaraliyê cîhanê fêr bibin."