Kadın özgürlüğü olmadan özgür yaşam mümkün mü?

  • 09:05 16 Kasım 2026
  • Kadının Kaleminden
"Özgür kadın, özgür toplumun kapısını aralar. Bu kapıdan geçmek ise yalnızca kadınların değil, eşit ve özgür bir yaşamı savunan herkesin ortak sorumluluğudur."
 
Elif Turan 
 
Özgür kadın, özgür toplumdur; özgür kadın, özgür yaşamdır.
 
Bazen düşünüyorum da, bir toplumun ne kadar özgür olduğunu anlamak için çok uzağa gitmeye gerek yok. O toplumda kadınların nasıl yaşadığına, nasıl konuştuğuna, ne kadar özgürce karar alabildiğine bakmak yeterli oluyor. Bir kadın kendi hayatı hakkında karar verirken korkuyorsa, düşüncelerini açıklarken kendini sansürlüyorsa, sırf kadın olduğu için hayallerinden vazgeçmek zorunda kalıyorsa orada özgürlükten ne kadar söz edilebilir ki?
 
Ben kadın özgürlüğünü yalnızca kadınların meselesi olarak görmüyorum. Çünkü kadın, toplumsal yaşamın dışında duran biri değil; o yaşamın içinde üreten, emek veren, öğreten, öğrenen ve değişime katkı sunan bir özne olarak hayatta varlığını ortaya koyuyor. Kadının özgürlüğü kısıtlandığında yalnızca bir insanın hayatı daralmıyor, toplumun da nefesi daralıyor. Bir kadının düşüncesini, emeğini ve hayallerini bastırmak, aslında toplumun kendisini eksiltmek anlamına geliyor.
 
Kamusal alanda kadının var olması tek başına yeterli değil!
 
Kadının kamusal alanda var olması da tek başına özgürleştiği anlamına gelmiyor. Bir kadın çalışıyor olabilir ama emeğinin karşılığını alamıyorsa, iş yerinde ayrımcılığa uğruyorsa, sırf kadın olduğu için daha az yeterli görülüyorsa hâlâ aşması gereken engeller var. Bedeni sürekli bir güzellik ölçüsüne göre değerlendiriliyor, görünüşü üzerinden yargılanıyor ve tüketim kültürünün bir parçasına dönüştürülüyorsa yine başka bir baskıyla karşı karşıyadır.
 
Yani kadın bir alandaki sınırları aşarken başka bir alanın görünmez duvarlarına çarpabiliyor. Evden çıkmasına izin verilmesiyle özgürleştiğini sanıyoruz; oysa asıl mesele, çıktığı dünyada kendi sözüyle, emeğiyle ve iradesiyle var olabilmesi.
 
Neolitik toplumdan günümüze kadın
 
Sayın Abdullah Öcalan Neolitik Toplumun İdeolojik Kültürüne ilişkin değerlendirmesinde şu ifadeler yer veriyor: “Neolitik toplumun ideolojik kültürü analık hukuku, toplumsal dayanışma, çıkarsız ve salt toplum amaçlı sevgi, saygı, iyilik düşüncesi; yani ahlak, karşılıksız yardımlaşma, gerçek değer üretenlere ve toplumu yaşatanlara saygı, kutsallık ve tanrısallık kavramlarının saptırılmamış özüne bağlılık, komşuya saygı, eşitliğe ve özgür yaşama özlem gibi ölümsüz değerler bu toplumun temel varlık nedenleridir.”
 
Bu yaklaşımda neolitik toplum, toplumsal dayanışmanın, ortak yaşamın ve kadın merkezli toplumsallaşmanın tartışıldığı tarihsel bir zemin olarak ele alınıyor. Kadın; komünal yaşamın kurucusu, şifacı, toparlayıcı ve toplumsal öğretilerin ilk aktarıcılarından biri olarak düşünülüyor. 
 
Ancak eril egemen zihniyetin gelişmesiyle birlikte, bu toplumsal kuruculuğun kadının elinden alındığı ileri sürülür. Şifacılık ve bilgiyle ilişkilendirilen kadın, kimi tarihsel dönemlerde cadılıkla suçlanmış; bedeni üzerinden tanımlanmış ve cinselliği üzerinden nesneleştirilmiştir. Kadının toplumsal bilgisi ve üretim gücü geri plana itilirken bedeni, emeği ve doğurganlığı üzerinde denetim kurulmaya çalışılmıştır.
 
Böylece kadın, kendi değerlerinden ve benliğinden uzaklaştırılarak öznesi olduğu toplumsal yaşamın dışına itilir. Eril zihniyet ise kendisini yaşamın belirleyicisi, karar vericisi ve söz sahibi olarak konumlandırır.
 
Kadın neydi, neye dönüştürüldü?
 
Şimdi bu tarihsel tartışmadan günümüze dönelim ve kendimize şu soruları soralım: Kadın neydi, neye dönüştürüldü? Kadının zihninden, bedeninden ve toplumdan uzaklaştırılması kimin alanını genişletti? Hangi toplumsal ilişkilerin ve hangi iktidar biçimlerinin önünü açtı?
 
Evet, kadın yaşamdı. Fakat eril zihniyetin şekillendirdiği toplumsal düzen içerisinde kadın, yaşamın bütününden uzaklaştırılarak dar bir alana hapsedildi. Devletin ve ataerkil toplumsal ilişkilerin biçimlendirdiği aile yapısı içerisinde kadına belirli roller atfedildi. Kadın, çoğu zaman erkeğin otoritesi altında konumlandırılarak üreme, çocuk yetiştirme ve soyun devamını sağlama sorumluluklarıyla tanımlandı.
 
Üstelik bütün bunlar, toplumsal değerler ve geleneksel söylemler aracılığıyla güzelleştirildi. “Yuvayı dişi kuş yapar” sözü, kadının aile içindeki sorumluluklarını doğal ve değişmez bir görev gibi sunan anlayışın örneklerinden biri hâline geldi.
 
Kadının kamusal alandaki varlığı sınırlandırılırken “evinin kadını” ve “çocuklarının annesi” olması sürekli vurgulandı. Tam da bu noktada aslında, dilin ve kavramların toplumsal ilişkilerdeki rolünü tartışmak gerekiyor.
 
Medya kadını nasıl temsil ediyor?
 
Günümüzde medya, toplumsal cinsiyet rollerinin üretilmesinde ve yaygınlaştırılmasında etkili araçlardan biri olarak karşımızda duruyor. Diziler, reklamlar, haberler ve gündüz kuşağı programları aracılığıyla kadınlara ilişkin belirli imgeler sürekli yeniden üretiliyor.
 
Kadının eşini aldattığı, evden kaçtığı, çocuğuna zarar verdiği veya çocuklarını terk ettiği olayların tekrar tekrar gündeme getirilmesi; bazı yayınlarda kadının ahlaki açıdan yargılanmasına, aşağılanmasına ya da canavarlaştırılmasına zemin hazırlıyor. Burada sorun, bu olayların haberleştirilmesi değil, olayların hangi dil ve bakış açısıyla sunulmasıdır.
 
Bu nedenle medya dilini eleştirmek, yalnızca kullanılan sözcükleri sorgulamak değildir. Aynı zamanda kimin özne, kimin nesne olarak sunulduğunu; kimin davranışlarının normalleştirildiğini ve kimin yaşamının yargılandığını sorgulamaktır.
 
Toplumsal cinsiyet kalıplarını kırmak
 
Kadın ve erkek, doğdukları andan itibaren toplumsal beklentilerle karşılaşıyor. Nasıl konuşmaları, nasıl yürümeleri, nasıl giyinmeleri, hangi işleri yapmaları ve hangi duyguları göstermeleri gerektiği çoğu zaman bu beklentiler aracılığıyla belirleniyor.
 
Kız çocuklarından uyumlu, fedakâr ve sessiz olmaları beklenirken erkek çocuklarına güçlü, otoriter ve duygularını belli etmeyen bireyler olmaları öğretiliyor. Bu kalıplar zamanla doğal ve değişmez gerçekler gibi algılanmaya başlanıyor.
 
Oysa toplumsal cinsiyet rolleri sorgulanabilir ve dönüştürülebilir. Kadının özgürleşmesi, yalnızca kamusal alanda daha fazla yer edinmesiyle sınırlı değil. Kendi bedeni, emeği, düşüncesi, yaşamı ve geleceği hakkında karar verebilmesi; şiddetten uzak yaşaması; ekonomik, siyasal ve toplumsal yaşama eşit biçimde katılabilmesi de bu özgürlüğün temel bileşenleridir.
 
“Peki, bu kalıpları kırmak bizi nasıl bir özgürlüğe götürür?” Bu soruya verilebilecek yanıtlardan biri, ahlaki-politik bir toplumun inşası olmalıdır.
 
Ahlaki-politik toplum ve kadın özgürlüğü
 
Sayın Abdullah Öcalan “ahlaki-politik toplum” değerlendirmesinde, devletçi ve tekelci sistemlerin dışında toplumun kendi değerlerini, toplumsal çeşitliliğini, eşitliğini ve öz savunmasını esas alan bir toplumsallık biçimi olarak ele alıyor.
 
Bu yaklaşımda toplum, yalnızca yönetilen veya kendisi adına karar verilen bir topluluk değil. Kendi yaşamını örgütleyebilen, ortak sorunlarına çözüm üretebilen ve yaşamını ilgilendiren kararlara katılabilen bir özne olarak değerlendiriliyor.
 
Kadın ise tarihsel olarak komünal toplumun ve ahlaki-politik yapının kurucu, sürdürücü ve toplumsal hafızayı taşıyan öznesi olarak yorumlanıyor. Bu bakış açısından kadın özgürlüğü, bireysel haklarla sınırlı bir mesele değil, toplumsal ilişkilerin bütünüyle bağlantılı bir dönüşüm sorunudur.
 
Kadının özgürleşmesi; aileden ekonomiye, eğitimden siyasete, kültürden gündelik yaşama kadar uzanan ilişkilerin yeniden değerlendirilmesini gerektirir. Kadının emeğinin görünür kılınması, bakım sorumluluklarının paylaşılması, karar alma mekanizmalarına eşit katılımının sağlanması ve şiddete karşı etkili mekanizmaların geliştirilmesi, bu dönüşümün somut boyutları arasında yer alır.
 
Bu noktada, “Kadın özgürleşmeden toplum özgürleşemez” düşüncesi, kadın ile toplum arasındaki ilişkinin merkezine yerleşir. Çünkü toplumsal yaşamı oluşturan ilişkilerde eşitsizlik devam ettiği sürece özgürlük, toplumun bütününe yayılan bir gerçekliğe dönüşemez.
 
Özgür yaşamın kapısını neden kadınlar açıyor?
 
Burada şu soruyu sorduğunuzu duyar gibiyim: “Kapıları açan neden biz kadınlarız?”
 
Çünkü bizler toplumsal yaşamın kurucu öznelerinden biriyiz. Üreten, öğreten, yetiştiren, koruyan, dayanışmayı büyüten ve toplumsal hafızayı taşıyan bireyleriz. Yaşamın sürdürülmesinde, ortak değerlerin aktarılmasında ve toplumsal ilişkilerin kurulmasında önemli bir rol üstleniyoruz.
 
Ancak bu rol, kadınların doğuştan belirli görevlerle yükümlü olduğu anlamına gelmemelidir. Kadının özgürlüğünü savunmak, onu yalnızca annelik, bakım verme veya fedakârlık üzerinden tanımlamak değildir. Asıl mesele, kadının bütün yeteneklerini geliştirebildiği, kendi yaşamına ilişkin kararları özgürce alabildiği ve toplumsal yaşamın her alanında eşit bir özne olarak var olabildiği koşulları yaratmaktır.
 
Kadının özgürleşmesi, kendisine biçilen sınırları aşması ve kendi yaşamının öznesi olmasıdır. Toplumun özgürleşmesi ise bu dönüşümün bütün toplumsal ilişkilere yayılmasıyla mümkündür.
 
Kadın özgürleşmeden toplum özgürleşemez. Kadının emeği, sözü ve iradesi özgürleşmeden özgür yaşam kurulamaz.
 
Özgür kadın, özgür toplumun kapısını aralar. Bu kapıdan geçmek ise yalnızca kadınların değil, eşit ve özgür bir yaşamı savunan herkesin ortak sorumluluğudur.