Kelebeklerden ‘Jin, jiyan, azadî’ye uzanan direniş (2)

  • 09:01 16 Kasım 2026
  • Dosya
'Erkek şiddetiyle mücadele kamusal sorumlulukla mümkün'
 
Elfazi Toral
 
İSTANBUL - Erkek şiddetinin fiziksel saldırılardan ibaret olmadığını söyleyen Mor Çatı gönüllüsü Hazal Günel, şiddetle mücadelenin ancak kadının beyanını esas alan feminist politikalar ve kamusal sorumlulukla mümkün olabileceğini belirtti. Hazal Günel, “Şiddeti önlemek, kadınların haklarını güvence altına almaktan geçiyor ve erkek şiddetini mümkün kılan bütün eşitsizliklerin ortadan kaldırılmasından geçiyor” dedi. 
 
Erkek egemen şiddet, kadınların yaşam hakkından ekonomik bağımsızlığına, sosyal ilişkilerinden özgürce karar alma hakkına kadar yaşamın her alanını etkiliyor. Kadınlar fiziksel, psikolojik, ekonomik ve cinsel şiddetin yanı sıra, şiddetten uzaklaşmak istediklerinde de barınma, ekonomik güvencesizlik, yargı süreçleri ve destek mekanizmalarına erişimde yaşanan engellerle karşı karşıya kalıyor. Kadınların yıllardır yürüttüğü mücadeleyle elde edilen yasal kazanımlara rağmen koruma mekanizmalarının etkin işletilmemesi ve toplumsal cinsiyet eşitsizliği, erkek şiddetinin sürmesinde belirleyici rol oynuyor. Bu tablo, şiddetle mücadelenin aynı zamanda toplumsal ve kamusal bir sorumluluk olduğunu ortaya koyuyor.
 
25 Kasım kapsamında hazırladığımız dosyasının ikinci bölümünde, Mor Çatı Kadın Sığınağı Vakfının 2025 yılı raporuna yer verirken, vakfın gönüllülerinden Hazal Günel ile erkek şiddetinin farklı biçimlerini, kadınların şiddetten uzaklaşırken karşılaştıkları engelleri, sığınakların ve dayanışma merkezlerinin rolünü, kadınların özgürleşme mücadelesinde devletin sorumluluklarını konuştuk.
 
2025 yılı faaliyet raporu
 
Mor Çatı Kadın Sığınağı Vakfı’nın 2025 yılı faaliyet verilerinde, vakfa ilk defa ulaşan bin 29 kadınla 2 bin 215, geçmiş yıllarda ulaşıp yeniden iletişime geçen 155 kadınla ise 731 olmak üzere toplam bin 184 kadınla 2 bin 946 görüşme gerçekleştirildiği yer aldı. Destek arayanların 203’ünü göçmen ve mülteci kadınların, 11’ini ise çifte vatandaşlığı bulunan kadınların oluşturduğu raporda, İran’dan Amerika’ya, Suriye’den Nijerya’ya uzanan 44 farklı ülkenin vatandaşlığına sahip kadınların Türkçe, İngilizce, Arapça, Rusça, Farsça, Fransızca, Almanca ve Kürtçe dillerinde destek talebinde bulunduğu kaydedildi.
 
Sığınak talepleri ve şiddetin boyutları
 
Raporda, başvurulardaki temel taleplerin yüzde 9’unun sığınak, yüzde 8’inin psikolojik destek, yüzde 6,7’sinin ekonomik destek ve yüzde 2,3’ünün sağlık ve tıbbi destek olduğu belirtilirken, sığınak talebinde bulunan kadınların paylaştığı deneyimlerin şiddetin boyutlarını ortaya koyduğu vurgulandı. Yine verilere göre kadınların 14’ünün evli oldukları erkekler tarafından fiziksel, psikolojik ve ekonomik şiddete, 10’unun ise cinsel şiddete maruz bırakıldığı paylaşıldı. Raporda, 11 kadının baba, erkek kardeş veya diğer aile üyelerinin uyguladığı şiddet nedeniyle başvuruda bulunduğu; 12 kadının aile içi ihmal ve cinsel saldırının çocukluk döneminde başladığını, 8 kadının çocukluk döneminde cinsel saldırıya uğradığını, 2 kadının çocuk yaşta evlendirildiğini, 6 kadının ise ailelerince zorla evlendirilmeye çalışıldığını ifade ettiği belirtildi.
 
Yaşadıkları hak ihlallerini dile getiren kadınlardan 8’inin ısrarlı takibe, 6’sının birlikte oldukları erkeğin kendilerini ve ailelerini öldürme tehdidine maruz bırakıldığı belirtilirken, 11 kadının eğitim hakkının engellendiği, 9 kadının ise zorla örtünme baskısıyla karşı karşıya bırakıldığı kaydedildi. Raporda, 3 kadının aile içi şiddetten kaçmak, 4 kadının ise toplumsal baskılar nedeniyle istemedikleri evlilikleri yapmak zorunda bırakıldığı vurgulanırken, kadınların bir kısmının da çocuklarının maruz bırakıldığı şiddet veya cinsel saldırı riski nedeniyle sığınağa başvurduğu kaydedildi.
 
25 Kasım Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Mücadele Günü yaklaşırken Mor Çatı Kadın Sığınağı Vakfı gönüllüsü Hazal Günel, kadınların dayanışma merkezine başvurularında öne çıkan şiddet biçimlerini, karşılaştıkları kurumsal engelleri ve kadınların özgürleşme mücadelesindeki kritik noktaları ajansımıza değerlendirdi.
 
“Erkek şiddetiyle mücadelede kadınların karşılaştığı hem hukuki hem de toplumsal engelleri ortadan kaldırabilmek için feminist politikaya her zaman ihtiyaç var.”
 
*Mor Çatı’nın dayanışma merkezine başvuran kadınların deneyimlerinden yola çıkarak, kadınların maruz bırakıldığı şiddetin en yaygın biçimleri nelerdir ve kadınlar şiddetten uzaklaşmaya çalışırken hangi engellerle karşı karşıya kalıyor?
 
Kadınların deneyimlerinden yola çıkarak bilgi üretiyor, feminist politika yapıyor ve aynı zamanda hem dayanışma merkezinde hem de sığınakta kadınlarla ve çocuklarla dayanışmayı sürdürüyoruz. Biz de tabii ki 40 yıla yakındır öğrendiklerimizden yola çıkarak bilgi paylaşımı yapıyoruz. Bunlardan bir tanesi de erkek şiddetinin tek bir biçiminin olmadığıdır. Her olaya, her kadının yaşadığı ve paylaştığı deneyimlere baktığımız zaman kadınların çok farklı şiddet türlerine maruz kaldıklarını görüyoruz. Sadece 2025 yılındaki faaliyet raporumuza baktığımız zaman, yılda ortalama bin, bin 100 kadının dayanışma merkezine başvurduğunu görüyoruz. Bu kadınların yarısından fazlası birden fazla şiddet türüne maruz kaldıklarını beyan ediyor. Kadına yönelik şiddet denince akla genellikle medyada özellikle yüzü mosmor olmuş, köşeye sinmiş, ağlayan kadınlar geliyor ve dolayısıyla en çok da fiziksel şiddet akla geliyor. Ama aslında fiziksel şiddetten öte kadınlar daha çok psikolojik ve ekonomik şiddetten bahsediyorlar.
 
Kadının çeşitli kaynaklardan izole edilmesi, arkadaşlarından ve ailesinden uzaklaştırılması, baskı altında tutulması, tehdit edilmesi, kadının özgürleşmesini de engelleyen şeyler arasındadır. Şiddetten uzaklaşmaya çalışırken kadınlara genellikle şiddet gördükleri erkekten neden ayrılmadıkları, neden bu ilişkiyi bırakmadıkları sıklıkla soruluyor. Hâlbuki kadının önünde karar vermesini engelleyebilecek durumlar mevcuttur. Yani bunlar sadece kadının kendi istekleri ve tercihleriyle ilgili bir şey değil; erkek şiddetinin devamını getiren bazı etkenler de var. Bunlar kadının kendi hayatı üzerindeki kontrolünü kaybetmesine sebep olan şeylerdir. Şiddete maruz kalmak, o ayrılma cesaretini, güvenini ve özgüvenini alıp götüren bir şeydir. Kadının bu destek mekanizmalarına erişebilmesiyle ilgili çalışmalar da yürütüyoruz. Erkek şiddetiyle mücadelede kadınların karşılaştığı hem hukuki hem de toplumsal engelleri ortadan kaldırabilmek için feminist politikaya her zaman ihtiyaç var, kadın hareketine ihtiyaç var. Biz de bu engelleri aşabilmek için kadınlarla birlikte, kadınların kararları doğrultusunda ilerliyoruz.
 
*Kadınların yaşadıkları şiddeti tanımlamaları, paylaşmaları ve destek mekanizmalarına ulaşmaları önünde ne gibi toplumsal ve kurumsal engeller bulunuyor? Mor Çatı bu süreçte kadınlarla nasıl bir dayanışma yürütüyor?
 
Kadınların yaşadıkları şiddeti paylaşabilmelerini sağlamak lazım ve bunun için bir alan açmak gerekiyor. Çünkü bir kadın şiddete maruz bırakıldığı zaman bunu doğrudan, kolayca dile getiremeyebiliyor. O yüzden de bu şiddet sistematik biçimde yıllarca sürebiliyor. Şiddetin normalleştirildiği, kadınların ihtiyaçlarının değil, ailelerin ihtiyaçlarının ve aile birliğinin ön plana çıktığı, kadınların güvenliğinden çok ailelerin güvenliğinin konuşulduğu toplumsal düzenlerde kadınlar, yaşadıklarını paylaşırken aynı zamanda utanç ve suçluluk da duyabiliyorlar. Bunun böyle olmayacağı, kadınların yargılanmayacağı bir ortamın olması, böyle bir dayanışma ortamının olması gerekiyor. Biz de Mor Çatı olarak bu engeli ortadan kaldırabilmek için kadından yana bir bakış açısıyla, feminist yöntemle çalışma yürütmeyi ortaya koyuyoruz; bir model ve örnek oluşturmaya gayret ediyoruz.
 
“Asıl ilkemiz burada kadının özgürleşebilmesi için onun yargılanmadan dinlenebileceği bir alan tanımak, ortadaki engelleri görünür kılmak ve ortadan kaldırmaya çalışmaktır.”
 
*Şiddet, kadınların sadece güvenliğini değil; ekonomik bağımsızlığını, ruhsal ve fiziksel sağlığını ve çocuklarıyla ilişkilerini de derinden etkiliyor. Bunun karşısında Mor Çatı’nın kadının beyanını esas alan yaklaşımı, kadının şiddetten uzak bir yaşam kurma sürecinde nasıl bir kaldıraç işlevi görüyor?
 
2025 yılı faaliyet raporuna göre, başvuran kadınların sosyal destek mekanizmalarından yararlanmak istediklerinde kendilerine yeterince inanılmadığını, yeterince dinlenmediklerini gördüğümüz örnekler var. Bu da tabii ki kadının kendi haklarına erişimiyle, özgürleşmesiyle ilgili bazı zorluklar yaratıyor. Çocukları varsa çocuklarıyla birlikte özgürleşmesiyle ilgili sorunlar yaratabiliyor. Biz de Mor Çatı’da bu tıkanıklıklar, bu engeller varsa bunları çözebilmek için çalışıyoruz; sosyal, hukuki ve psikolojik desteklerde bulunuyoruz. Kadınların deneyimlerinden ve onların ihtiyaçlarından yola çıkarak, almak istedikleri kararlar hangi yöndeyse, ilerlemek istedikleri yön ne tarafsa bunun için kadınlara destek mekanizmaları sunmaya veya o destek mekanizmalarıyla aralarında bağlar kurmaya gayret ediyoruz. 
 
Bizim esas rolümüz, asıl ilkemiz burada kadının özgürleşebilmesi için onun yargılanmadan dinlenebileceği bir alan tanımak, ortadaki engelleri görünür kılmak ve ortadan kaldırmaya çalışmaktır. Şiddetin kadınlar üzerindeki etkilerini hem ruhsal boyutta görebiliyoruz hem de kadının gerçek anlamda özgürleşmeye, şiddetten uzak bir yaşam kurmaya doğru giden yolundaki etkilerini görebiliyoruz. Şiddet sadece kadınların güvenliğini tehdit etmiyor; kadınların ekonomik bağımsızlığını, sosyal ilişkilerini, ruhsal, fiziksel ve cinsel sağlıklarını etkiliyor. Çocuklarıyla olan ilişkilerini veya geleceklerine dair kendi karar alma süreçlerini etkiliyor.
 
Ekonomik şiddet deneyimlerinde, kadınların çalışması engellendiği zaman, ilerleyen zamanlarda, bu evlilik içerisinde yaşanan bir şiddetse kadının ekonomik kaynakları tükenmiş oluyor veya yakın ilişkilerde yaşanan bir şiddetse kadın uzaklaşabilmek için ekonomik kaynağını tüketmek zorunda kalıyor. Veya kadın borçlandırılabiliyor ve yıllarca o borcu ödemek zorunda kalabiliyor. Cinsel şiddet sebebiyle kadın, kalıcı bir şekilde başka kadın hastalıklarıyla uğraşmak zorunda kalıyor. Ruhsal olarak bundan etkilendiği için ilerleyen zamanlarda başka ilişkilerinde sorunlar yaşayabiliyor. Ve bunun kadınlar üzerinde somut birçok etkisi oluyor.
 
“Soruna işaret ederek çözülebilmesi için politikasını kurmaya çalışıyoruz.”
 
*Mor Çatı’nın kadınlarla yürüttüğü dayanışma çalışmalarında, erkek şiddetinin kadınların yaşamları ve özgürlükleri üzerindeki etkileri nasıl ortaya çıkıyor?
 
En çok görülen etkilerden bir tanesi de kadının kendi özgüvenini yitirmesidir. Bu da tabii ki kadının kendi hayatına dair karar almasını doğrudan etkiliyor. Şiddetin güvenlikle doğrudan bir ilişkisi var. Yani kadının şiddet gördüğü ortamdan uzaklaşıp kendi yaşamını kurabilmesi için güvenli bir alana ihtiyacı var. Bazı durumlarda kadının sığınak ihtiyacı ortaya çıkıyor. Bir güvenlik sorunu, güvenli bir yerde kalma ve barınma sorunu ortaya çıkıyor. Bu da hem ekonomik özgürleşmesini engelleyen hem de kadının güvenliğini doğrudan tehdit eden bir durumdur. Burada erkek şiddetini yalnızca bireysel öfke ve bu öfkenin kontrolsüzlüğü olarak göremeyiz. Bu, aynı zamanda bir güç ilişkisidir ve kaynağını toplumsal cinsiyet eşitsizliğinden alıyor. Kadınların sürekli eşitsizliğe maruz bırakılması, bu eşitsizlik sebebiyle yaşanan güç ilişkisinde zarar gören tarafta olmaları; kadınların cezalandırılması, denetlenmesi, tehdit edilmesi ve kendi kararlarını almaktan alıkonulmasıyla doğrudan ilişkilidir.
 
Bu nedenle de kadınların yaşadıklarını sadece onların münferit ve kişisel yaşantıları olarak dinlemiyoruz. Kadınların bu deneyimleri, aynı zamanda birçok kadının da yaşadığı benzer durumlardır. Ama her kadının anlatısının biricik ve kendine özgü tarafları oluyor, farklı durumları oluyor. Biz de bu deneyimlerin ortaklıklarını kurmaya çalışıyoruz ve bu ortaklıklardan yola çıkarak süzülmüş bir şekilde temel sorunlara parmak basmaya çalışıyoruz. Bu soruna işaret ederek çözülebilmesi için politikasını kurmaya çalışıyoruz.
 
“Kadınların güçlenmesi, onlar adına karar vermek değil, kendi kararlarını alabilecekleri koşulları birlikte oluşturmaktır.”
 
*Sizce kadın sığınakları ve destek mekanizmalarının rolü nedir ve özellikle Mor Çatı’nın hedefleri nelerdir?
 
Bizim birçok kadın örgütüyle birlikte bir hayalimiz var; o da sığınaksız bir dünyanın kurulabilmesi, kadınların şiddetten uzak, özgür bir biçimde yaşayabilmesini sağlamak. Bu hayale erişebilmek için tabii ki bazı yollardan geçmek gerekiyor. Bunun için bir dayanışma merkezimiz, bir sığınağımız var. Birçok kadın örgütü de benzer şekilde kadınlarla dayanışırken dayanışma merkezleri üzerinden çalışmalar yürütüyor. Ve ortak olarak hepimizin isteği ve hedefi, kadınların şiddetten uzaklaşırken haklarından ve bu desteklerden eksiksiz bir şekilde, ihtiyaçları doğrultusunda, özgürleşmeleri sağlanana kadar faydalanabilmesidir. Kadınların zaman zaman güvenlik problemleri sebebiyle, can güvenliği sebebiyle veya bulundukları ortamda şiddete maruz bırakılırken özgürleşmelerinin mümkün olmadığı durumlarda kadın sığınaklarının varlığı ve yeterli olması önemlidir. Kadınların çocuklarıyla birlikte burada destek alması gerekiyor. Bu yüzden de sığınakların işlevini sadece geçici barınma veya bir süreliğine misafir etme, konukevi olarak görmekten ziyade bir özgürleşme mekanizmasının parçası olarak görmek gerekiyor. Esas hedefe doğru giderken sığınakların da kadınların yaşadıkları şiddetin etkilerinin değerlendirilebileceği ve ihtiyaçlarının belirlenebileceği yerler olması gerekiyor. Bu şekilde bir dayanışma alanı kurulmalı.
 
Mor Çatı’da da kadınlarla yürüttüğümüz feminist sosyal çalışmada kadınların yerine kararlar vermiyoruz. Kadınların ve çocukların ihtiyaçlarını birlikte değerlendirip yapmak istedikleri doğrultusunda ilerliyoruz. Birçok destek mekanizmasının da böyle çalışabilmesi için feminist politika yapmaya devam ediyoruz. Kadınların güçlenmesi, onlar adına karar vermek değil, kendi kararlarını alabilecekleri koşulları birlikte oluşturmaktır. Biz de bu alanı sağlayabilecek şekilde çalışmaya devam ediyoruz; 1990 yılından beri de erkek şiddetine karşı feminist mücadeleyi bu şekilde sürdürmeye çalışıyoruz. Kadınlarla çalışmamızdan edindiğimiz deneyimler politikamızın temelini oluşturmuş oluyor. Sığınakların ve destek mekanizmalarının etkili olabilmesi için de tabii ki yeterli sayıda, erişilebilir ve nitelikli bir hizmet sunulması gerekiyor. Kadınların bu mekanizmalara erişebilmesi de kamu kurumlarının temel sorumlulukları arasındadır. Fakat bunu nasıl yapabileceklerini kadın örgütlerinden, feministlerden öğrenebilirler.
 
“Eğer bir kadın ve bir çocuk o aile içerisinde şiddete maruz bırakılıyorsa kadının ve çocuğun güvenliğinin esas alınması gerekiyor.”
 
*25 Kasım Kadına Yönelik Şiddete Karşı Uluslararası Mücadele Günü’nü konuşurken kadınların dayanışmasının yanı sıra devletin ve toplumun sorumluluklarını nasıl değerlendirmeliyiz? Şiddetin önlenmesi için hangi somut adımlar atılmalıdır?
 
25 Kasım Kadına Yönelik Erkek Şiddetiyle Mücadele Günü, feministler ve Mor Çatı için önemli bir zamandır. Bazı şeyleri hatırlayabilmek için kadınların dayanışması bu dönemde bizim için de özellikle çok daha öne çıkıyor. Kadınların birbirleriyle dayanışması kıymetli ama şiddeti önleme sorumluluğunu tek başına kadınlara bırakamayız. Erkek şiddetiyle, toplumsal cinsiyet eşitsizliğiyle, yani bu şiddetin kaynağıyla bağlantılı olarak yapısal ve politik düzeyde topyekûn bir mücadeleye ihtiyaç var. Bu nedenle de kamu kurumlarının burada açık bir sorumluluğu bulunuyor. Kadınların şiddetten uzaklaşabilmek için başvurdukları mekanizmaların etkili bir biçimde işletilebilmesi önemli. Özellikle 6284 sayılı Kanun’un ve kaynağını aldığı İstanbul Sözleşmesi’nin hatırlanması gerekiyor. Oradaki ayakların hatırlanması gerekiyor. Kadınların başvurularının ciddiye alınması ve ihtiyaçları doğrultusunda değerlendirilmesi, şiddet deneyimlerinin sorgulanmadan dinlenmesi ve ihtiyaç duydukları desteklere ivedilikle ulaştırılmaları önemlidir.
 
Kadınların ve çocukların ihtiyaçlarını karşılayabilecek bir biçimde hukuki süreçlerde herhangi bir gecikmenin yaşanmaması gerekiyor. Şiddet sebebiyle boşanma davası da olabilir; bu gecikmelerin giderilmesi ve kadınların nafaka ve diğer haklarına erişimlerinin güvence altına alınması gerekiyor. Kadınların süresiz ev içi emeği, yaşadıkları sistematik şiddet, hatta süresiz sistematik şiddet bu kadar görünür olmazken nafaka hakkının birden süre üzerinden tartıştırılması, buradaki güvenceyle ilgili bazı endişeler yaratıyor. Dolayısıyla kadınların bağımsız, şiddetten uzak bir hayat yaşayabilmesi için hukuki haklarının güvence altında olması ve kadınlar talep ettikleri zaman ihtiyaçları doğrultusunda işletilebilmesi gerekiyor. Toplumsal düzeyde de toplumsal cinsiyet eşitliğinin sağlanabilmesi gerekiyor. Çünkü şiddet gücünü bu eşitsizlikten alıyor, buradaki eşitsiz güç ilişkilerinden alıyor. Ailelerin güvenliğinden ve ailelerin birliğinden önce, eğer bir kadın ve bir çocuk o aile içerisinde şiddete maruz bırakılıyorsa kadının ve çocuğun güvenliğinin esas alınması gerekiyor.
 
“Şiddeti önlemek, kadınların haklarını güvence altına almaktan geçiyor ve erkek şiddetini mümkün kılan bütün eşitsizliklerin ortadan kaldırılmasından geçiyor.”
 
*Son olarak eklemek istediğiniz bir şey var mı?
 
Kadınların hakkını korurken şiddeti önlemek ve şiddet uygulayanın sorumluluğunu almak bir yükümlülüktür. Mor Çatı olarak kadınlarla dayanışma kurarken bu uygulamaları izlemeye devam ediyoruz, kadınların haklarını koruyabilecek mekanizmaların güçlendirilmesini talep ediyoruz. Şiddetle mücadele, yalnızca şiddete maruz kalan kadınların kendilerini korumaya yönelik çalışmaları değildir. Şiddeti önlemek, kadınların haklarını güvence altına almaktan geçiyor ve erkek şiddetini mümkün kılan bütün eşitsizliklerin ortadan kaldırılmasından geçiyor. Burada hem toplumsal hem de kamusal sorumlulukları hatırlamak gerekiyor. 
 
Yarın: İpek Er ve Gülistan Doku dosyalarında cezasızlık politikası nasıl işledi?