Melek Avci 

 

ENQERE - Parêzer Arzu Kurt, bal kişand ser pêvajoya "Aştî û Civaka Demokratîk" û got: "Her çend aktorek ku ji destpêkê ve di avakirin û pêşvebirina vê pêvajoyê de û anîna wê heta vê astê de hewldan û beşdariya herî mezin nîşan daye, divê bikaribe di şert û mercên xebata azad de bigihîje her kesî û divê şert û mercên tecrîdê bi tevahî ji holê werin rakirin." 

 

Pêvajoya "Aştî û Civaka Demokratîk" a ku ji hêla Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan ve di 27'ê Sibata 2025'an de hatibû destpêkirin, ev nêzî du sal in li Tirkiyeyê  berdewam dike. Girêdayî pêvajoyê di 5'ê Tebaxê de "Qanûna Çarçoveyê" ya bi 12 xalan pêk tê, ji meclisê re hat şandin û 8'ê Tebaxê de di Komîsyona Edaletê ya Meclisê de derbas bû. Qanûna çarçoveyî ya "Xurtkirina hevgirtina neteweyî û yekparebûna civakî" di Desteya Giştî ya Meclise de hat nirxandin û wek qanûn derbas bû. Dû re jî di Rojnameya Fermî de hat weşandin. Ji bo pratîzekirina qanûnê 4 binekomîsyonên ku wekî Binekomîsyona Koordînasyonê ya Karên Edlî û Hiqûqî, Binekomîsyona Şopandin û Tespîtê, Binekomîsyona Entegrasyon û Lihevanîna Civakî û Binekomîsyona Bêçekkirin û Koordînasyona Stratejîk hatin avakirin. Nîqaşên têkildarî sazkirina rêbazên xebatê û qadên erka komîsyonan didomin.Yek ji mijarên herî zêde nîqaşkirî piştî pejirandina qanûnê rola Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan bû. Têkildarê mijarê Mehmet Uçum vê dawiyê diyar kir ku Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan dê di Binekomîsyona Bêçekkirin û Stratejîk de cih bigire. 

 

Gelek mijar hêj li ber nîqaşê ne û ji hêla raya giştî ve tên nirxandin. Derbarê mijarê de ji Komeleya Hiqûqnasên Ji Bo Azadiyê (OHD) parêzer Arzu Kurt ji ajansa me re axivî. 

 

Banga 27'ê Sibatê

 

Arzu Kurt, destnîşan kir ku qanûna ku hatî derxistin tevî hemû kêmasiyên xwe girîng e û wiha dest bi axaftina xwe kir: "Di xala 1'ê de, hatiye destnîşan kirin ku vê qanûnê bi biryareke Konseya Ewlehiya Mîllî (MGK) ve girêdayî ye. Em wê yekê rast nabînin. Ji ber ku di 27'ê Sibatê de bi banga 'Aştî û Civaka Demokratîk' PKK'ê kongreya xwe pêk anî û dawî anîna têkoşîna bi çekê ji tevahiya cîhanê re ragihandibû. Me şîrovekirina vê mekanîzmaya piştrastkirinê wekî şertek zêde jî rexne kir. Bi rastî, dema ku em dibêjin rêziknameya qanûnî teng e, mebesta me ew e ku hem derengketin û hem jî sînordarkirina çarçoveya wê tenê bi rêziknameyên cezayî û girêdana vê bi biryara MGK'ê re, biryarek rast nîne. Gav hene ku hewcedariya li benda vê şertê nakin. Gelek nîqaşên ku di komîsyona ku di Parlamentoyê de hatî damezrandin de derketin holê, bi rastî ne li ser beşên ku divê wekî encamek xwezayî ya danîna çekan ji hêla gerîla an rêxistinê ve werin kirin, lê li ser gelek hewcedariyên civakî, siyasî û civakî bûn. Dîsa, her çend ew hêja ye ku qanûnek wisa pêşî hat derxistin jî, her çend ew vê hewcedariyê çareser dike jî, ew nikare wekî astengiyek an faktorek derengketinê were şîrove kirin."

 

Derxistina qanûnên din...

 

Arzu Kurt diyar kir ku tu astengiyek li pêşiya xebata komîteyên çavdêrî û hevrêzkirinê yên ku li gorî xala 7'an a qanûnê hatine damezrandin tune ye û heta cîh heye ku van komîteyan li gorî pêkanîn û hewcedariyan berfireh bikin û wiha bi lêv kir: "Di vê çarçoveyê de, ji aliyê siyasî ve ne rast e ku komîsyonên ku werin damezrandin tenê li ser bêçekbûnê, danîna çekan, an jî xala ku têkoşîna çekdarî bi dawî bûye bisekinin. Her wiha ji aliyê qanûnî ve ne rast e ji ber ku rêziknameyên qanûnî yên pêwîst bi vê yekê ve ne girêdayî ne. Mînakî, xebata têkildarî yekbûn û xurtkirina aştiya civakî jî di çarçoveya vê qanûnê de ye. Heta navê qanûnê jî 'Qanûna Xurtkirina hevgirtina neteweyî û yekparebûna civakî' ye. Lê kêmkirina mijarê tenê bi danîna çekan re ne rast e. Civîna yekem a komîteyê di 24'ê Tebaxê de pêk hat. Cîgirê Serokkomar Cevdet Yilmaz serokatiya wê kir û bi qasî ku me ji wê civîna yekem fêr bû, çar komîteyên binî jî hatin damezrandin. Ji bo destpêkirina xebata van komîteyan tu astengî tune. Wekî din, ji bo derxistina qanûnên nû, ne tenê bi vê qanûnê, tu astengî tune. Bi taybetî di xebata ku ji hêla komîsyona ku berê li Parlamentoyê dixebitî de hatiye kirin, ne tenê ev qanûn, gelek qanûnên din en bi sernavên cuda jî hebûn. Ev çi ye? Ew li ser qanûnên ku di warê mafên demokratîk û aştiyê de werin çêkirin bû. Bi gotineke din, raporek hate nivîsandin ku hewcedariyên bingehîn ên qanûnî yên ku di Qanûna Cezayê, Qanûna Dij-Terorê, Qanûna Partiyên Siyasî, Qanûna Rêveberiyên Herêmî, mafê zimanê dayikê, an hemwelatîbûna wekhev û di çareserkirina pirsgirêkê de derketin holê destnîşan kir. Ev yek di beş de hate nîşandan û partiyan jî raporên xwe weşandin. Niha tu astengî ji bo xebatên qanûnî tune ne."

 

Pratîzekirina li gorî hewcedariyan

 

Arzu Kurt diyar kir ku hewcedarî bi rêya desteyan werin şopandin û divê ev yek bi awayekî şefaf û berpirsiyar were kirin, ne bi yekalî û got: "Wezareta Dadê dibêje ku ew ê li ser vê yekê lêkolînek bike. Bê guman, dibe ku ew wekî pêkanîner werin qebûlkirin, lê gelo wezaretek dikare vê yekê bi tena serê xwe bike? Ew ê çawa were kirin?, Ew ê çawa were mîsogerkirin? Gelo ew ê li gorî hewcedariyê were kirin? Hemû mijarên ku hewce ne ku werin nirxandin. Baweriya dualî pir girîng e û di bingeh de. Girîng e ku li vir prosedur ji bo naverokê neyê fedakirin. Divê ev hewcedarî di rojên pêş de werin şênberkirin û li gorî hesasiyet û hewcedariyan werin pratîzekirin."

 

'Pêvajoyê radestî gavên burokrasiyê nekin'

 

Parêzer Arzu Kurd, da zanîn ku li dijî pirsgirêkên ku di serdanên takekesî de derkevin holê de divê tedbîr bên girtin û wiha bi lêv kir: "Dema ku qanûnek li ber destê me be, ew qanûn bi gelemperî çarçoveyek, perspektîfeke giştî pêşkêşî me dike. Herwekî ku qanûnek rêziknameyên bicîhanînê hene, ev qanûna çarçove jî pêdivî bi pîvanên berbiçav û objektîf heye ji bo destnîşankirina prensîb û rêbernameyên ku ew ê di pratîkê de bişopîne û ka biryar çawa werin girtin. Dibe ku ne mimkun be ku di qanûnek çarçoveyî ya deh xalan de her yek ji van xalan bi awayekî ferdî were ravekirin. Lêbelê, dema ku ev dozên ferdî têne destgirtin, bê guman divê pîvanek hevpar a prensîbî hebe. Divê ev careke din wekî dosye neyên girtin, an jî bi rengekî ku mîsogerkirina qanûnî peyda bike û bi awakî berbiçav xizmeta qanûnên çarçoweyê bike, biryar bê girtin û pêşî li krîzên ku dê di pratîkê de derkevin holê bên girtin. Em bawer dikin ku dê guncawtir be ku nirxandin di komîteyên binî de werin kirin û rayedarên taybet ji bo vê armancê werin destnîşankirin. Ji ber ku diyar e ka kî dê serlêdanan werbigire û binirxîne. Bê guman, beşên ku di bin desthilata dadweriyê de ne dê ji hêla rayedar û rayedarên dadweriyê ve werin nirxandin, lê di van nirxandinan de pêdivî bi lihevkirinek heye. Ji bo vê yekê, dibe ku di demek kurt de, civîn û perwerde werin organîzekirin. An jî prensîb dikarin bi rêya destûrname an şêwirmendiyek bi desteyek taybetî re ji dadgehên ku dê van mijaran birêve bibin re werin ravekirin. Lêbelê, hiştina van mijaran tenê ji bo dadweriyê di heman demê de îhtîmala xetereyên yasayî ji bo serlêderan diafirîne û divê ev pêvajo bi awayekî were sazkirin ku rê bide çavdêrî û piştgiriya parêzerên serbixwe yên mîna me, baroyan, komeleyên hiqûqî û rêxistinên civaka sivîl ên serbixwe. Girîng e ku em vê pêvajoyê bi tevahî radestî gavên burokrasiya dewletê nekin, lê xwe wekî beşek ji wê bibînin."

 

Girîngiya diyarkirina statuya Abdullah Ocalan

 

Arzu Kurt, nîqaşên li ser statû û mafê hêviyê wiha nirxand: "Yek ji xalên pêşîn ku divê ev qanûn çareser bike, destnîşankirina statuya yasayî ya Birêz Ocalan e. Pêdivî ye ku zemîna ku pêvajo li ser ava bûye were ewlekirin û em dibînin ku aliyê dewletê jî ji van nezelaliyan dikişîne. Ji ber ku pêvajo her gav dikare bibe mijara provokasyonan dema ku pênase neyên kirin, dema ku hin statû bi zelalî û bi cesaret nayên îfade kirin. Ev ji bo her du aliyan jî derbas dibe. Ev dikare bibe sedema rewşên wekî nakokiyên ku me vê dawiyê dît. An jî hewldanên provokatîf ên di derbarê statuya Birêz Ocalan de. Her çend aktorek ku ji destpêkê ve di avakirin û pêşvebirina vê pêvajoyê de û anîna wê heta vê astê de hewldan û beşdariya herî mezin nîşan daye, divê bikaribe di şert û mercên xebata azad de bigihîje her kesî û divê şert û mercên tecrîdê bi tevahî ji holê werin rakirin, em hîn jî pirsgirêkên têkildarî vê yekê dibînin. Divê parêzer neçar nebin ku ji bo serdanê destûr bistînin. Rojnamevan, akademîsyen û siyasetmedar divê bikaribin nêrînan biguherînin."

 

'Mafê Hêviyê mafek qanûnî ye'

 

Arzu Kurt wiha bal kişand ser "Mafê Hêviyê": "Em mijara 'Mafê Hêviyê' wekî girêdayî vê pêvajoyê nabînin, ji ber ku mafê hêviyê di sala 2014'an de ji aliyê Dadgeha Destûrî ve biryareke qanûnî bû û lê hat astengkirin. Her wekî ku em bawer dikin ku ev saziyek e ku di 12 salên borî de divê bihata qanûnîkirin, em îro jî heman tiştî dibêjin. Îro, em dibêjin ku ev pêdiviyeke lezgîn e ku di vê pêvajoyê de nikare ji bo rojekê jî were paşxistin. Ew mafek e ku nikare bi tu şert, danûstandin an nîqaşan di vê pêvajoyê de were girêdan. Ew ne mafek e ku ji kesekî tenê re hatiye dayîn, ew mafek qanûnî ye û divê mafê hêviyê di zûtirîn demê de were rêkûpêk kirin. Ev her du mijar ji hev cuda ne, lê em bawer dikin ku Birêz Ocalan, wekî sermuzakerê vê pêvajoyê, pêdivî ye ku azadiya xebatê û jiyanê hebe."

 

'Amadekariyên me didomin'

 

Parêzer Arzu Kurd wiha dawî li nirxandinên xwe anî: "Em vê yekê wekî gavên pêşîn di têkoşîneke demdirêj de dibînin û ji kêliya ku ev qanûn tê sepandin heta destpêkirina wê, çareserkirina gelek pêdiviyên qanûnî, civakî û siyasî yên ku dê derkevin holê, ne tenê ji hin kom û aktoran, lê ji hemî baroyan, rêxistinên civaka sivîl, saziyên qanûnî, parêzvanên mafên mirovan ên mîna me, rêxistinên jinan û bi rastî, hemî kesên ku rasterast an nerasterast di vê têkoşînê de beşdar bûne, hewldanek girîng hewce dike. Wekî OHD, em jî amadekariyên xwe ji bo vê pêvajoyê didomînin."