Oznûr Deger  

 

WAN - Derûnînas Fahriye Cengîz, destnîşan kir ku êrişên li ser dibistanan ne bûyerên yekcarî bûn ku di nav du rojan de derketin holê, lê belê pirsgirêkên ku demek dirêj e di rojevê de ne û got:  "Gelek saziyên di civakê de demek dirêj e ku daxwaza lêkolîna rewşa heyî ya zarok û perwerdehiyê dikin hene. Em çawa, li ku û bi çi dînamîkan gihîştin vê astê? Divê em vê yekê bipirsin."

 

Di 20 salên borî de, di pergala perwerdehiyê de azmûnên pêşbaziyê, projeyên MESEM'ê yên ku xwendekaran vediguherînin keda erzan, tundiya di nabera zarokan, êrîşên li hemberî dibistanan û bernameyên dersê yên ku ji zanistê dûr dikevin, zarokan di cihên ne ewle de asê kirine. Zarok û ciwanên ku ji qadên lîstikê dûr ketine û di naveroka tundiya bêkontrol a cîhana dîjîtal de cihek digerin. Bi kiryarên wêranker ên wekî êrîşên dibistanan dixwazin bên dîtin. Êrişên dibistanan ên li Riha û Mereşê îspat kirine ku tundî bûye sazûmanî û êdî dibistanan bê ewle bûne.

 

Me di beşa yekem a dosyaya xwe de, cih da nirxandinên derûnînas Fahriye Cengîz a derbarê mekanîzmayên ku zarokan ber bi tundiyê ve dikişîne.

 

Çawa gihaştin vê astê?

 

Fahriye Cengîz, diyar kir ku êrişên li ser dibistanan ne bûyerên yekcarî bûn ku di nav du rojan de derketin holê, lê belê pirsgirêkên ku demek dirêj e di rojevê de ne û got:  "Gelek saziyên di civakê de demek dirêj e ku daxwaza lêkolîna rewşa heyî ya zarok û perwerdehiyê dikin hene. Em çawa, li ku û bi çi dînamîkan gihîştin vê astê? Divê em vê yekê bipirsin. Rastiya ku tundî û amûrên wê ewqas gihîştî ne û wekî rewa têne dîtin, mijara herî girîng e ku divê were pirsîn."

 

Rewakirina tundiyê

 

Fahriye Cengîz, destnîşan kir ku divê hemî avahiyên ku civakî pêk tînin werin lêkolîn kirin û wiha bi lêv kir: "Tundî têgeheke giştî ye. Tundî kiryarên wêranker e ku li ser kesek, tiştek an civatekê têne kirin. Tundî li dijî xwezayê, jinan, heywanan û perwerdekaran, bi awayekî, cureyek tundiyê ye ku wan yek dike. Ne mimkûn e ku mirov yek ji ya din veqetîne. Ji ber vê yekê, divê em wê wekî têgeheke civakî bihesibînin her çend em wê bi awayekî subjektîf bihesibînin. Em nekarin rewakirina tundiyê tenê bi êrîşên dibistanan ve sînordar bikin. 

 

Di salên dawî de, tundî li welatê me û erdnîgariya ku em lê dijîn pir normal bûye. Di demên dawî de, du tişt hene ku bi taybetî bala min kişandine. Yek aliyê medyayê ye û ya din jî aliyê malbatê ye. Hemî berpirsiyarî li ser malbatê ye. Di rewşên weha de bi refleksek hestyarî afirandina sûcdarek tiştek e ku me hemûyan xweş hîs dike. Mîna ku rakirina wan rêzefîlmên TV'yê ji weşanê, an malbatên ku bêtir bala xwe didin zarokên xwe, dê vê pirsgirêkê çareser bike. Na, bi rastî, ev yek ji şaxên ku ji kokê dixwin e. Tundjî tiştekî kûr di hundirê me de ye. Ew tiştek e ku bi rêya awayê ku mirov li derve û bi rêya medyayê û bernameyên TV'yê nêzîkî hev dibin, di malên me de belav dibe. Ji ber vê yekê, pêdivî ye ku di navbera hundir û derveyî malê de cudahî were kirin. Tundjî êdî bi malê ve sînorkirî nîne. Tundî niha li her derê û di navbera hemî beşên civakê de ye. Ev nifş bi van tiştan mezin dibe û tundî tam ji vê yekê rewa dibe."

 

'Berê, dibistan ji bo me cîhên ewle bûn'

 

Fahriye Cengîz, diyar kir ku yek ji argumanên ku tundiyê rewa dike medya ye û wiha dirêjî da axaftina xwe: "Destpêkirina rojê bi wan bernameyan, guhdarîkirina nûçeyên li ser şerên tundiyê ên di navbera mêran de li kolanan û li Parlamentoyê di nûçeyên êvarê de û dû re temaşekirina rêzefîlmên 3 saetan ku xwedîtiya çekan a takekesî, çalakiyên mafyayê û hevsengiya hêzê bi tevahî li ser avahiyek mêranî ne, her tişt normal dibe. Mixabin, ji bo zarokan, hêz û serdestî ji vê yekê normal dibe. Ev welat her gav ji ber tundiyê di nûçeyan de bû, lê di salên dawî de pir zêde bûye. Şîdet di her serdemê de li deverekê kûrtir dibe. Niha li dibistanan zêde bûye. Berê, dibistan ji bo me cîhên ewle bûn. Ew heta cihên ku em ji tundiya navmalî direviyan bûn. Lê niha, dema ku em lê dinêrin, hem mal û hem jî dibistan ji bo zarokan veguheriye deverên tundiyê û ji bo zarokan cîhek ewle nemaye. Lê dibistan, nexweşxane û dadgehên ku em lê digerin edaletê ne cihên wisa ne. Her kêliya ku em diçin wir, em dikarin xwe di nîvê şerekî de bibînin. Em hemî ji kêliya ku em ji malên xwe derdikevin ve di hişyariyê de dijîn. Em rojên xwe bi hişyariyê diqedînin."

 

Avakirina jiyaneke nû

 

Fahriye Cengîz, daxuyand ku ji çerxa tundiyê jiyaneke nû dikare were afirandin û ev yek bi wê ve girêdayî ye ku hem dewlet û hem jî mekanîzmayên civakî çiqasî girîngiyê didin dîtina çareseriyê û wiha nêrînên xwe anî ziman: "Divê em pêşî bi awayekî zelal neynikekê li ber xwe bigirin. Divê em li nêzîkatiya xwe ya li hember tundiyê vegerin û dû re sînorên tiştên ku em dixwazin bi zelalî diyar bikin. Ew e ku em çiqas eleqedarê vê yekê ne. Ev ne mijarek e ku tenê dê û bav dikarin bi tena serê xwe çareser bikin. Faktora malbatê ku em jê re dibêjin dê û bav, dewlet, sazî, mekanîzmay û civakê dihewîne. Dayik û bav jî îfadeya sembolîk a civakê ne. Ji ber vê yekê, ne rast e ku zarok tenê li ser wijdan û dilovaniya malê were hiştin. Ji ber ku em di cîhanek pir newekhev û cudakar de dijîn. Dema ku em li bûyerên ku her roj li welatê me diqewimin dinêrin, ez fêm nakim çima jinek ku bi tundiya navmalî re têdikoşe di mekanîzmayên ku ew dikare hesasiyeta li ser tundiyê pêş bixe de bi tenê tê hiştin; divê nebe. An jî nayê qebûlkirin ku dayik an bavek ku bi xizaniyê re têdikoşe bi tenê were hiştin. Evqas tenêtî bi zarok re nayê qebûlkirin. Ji ber ku dayiktî û bavtî beşek ji saziya civakî ne. Ji ber vê yekê, hevkariya bi hemî saziyan re pêdivî ye. Ji bo vê sedemê, divê rêbazên têkoşîna li hember tundiyê ji asta herî nizm heya asta herî bilind di nava civakê de werin pêşve xistin."

 

Mirov dê li dijî tundiyê çawa têbikoşê? 

 

Fahriye Cengîz, diyar kir ku divê rêbazek tune be ku tundiyê li deverekê rewa bike û wiha axivî: "Di pergalekê de ku komkujiyên heywan û xwezayê bi qanûn û rêziknameyan rewa dibin, an jî cezayên kêmkirî li ser mêrên tundiyê dikin, gotina 'em ê di perwerdehiyê de li dijî tundiyê têbikoşîn, em ê li dijî tiştên ku zarokan ber bi êrişan ve dibin diafirînin têdikoşin' dê bersivek cidî nebîn. Niha, du nêrîn hene ka mirov çawa bi vê pirsgirêkê re têbikoşe. Refleksa yekem ew e ku ewlehiya dibistanan zêde bike û hejmara makîneyên X-Ray zêde bike ku bi tevahî tedbîrên ewlehiyê ne. Ev reflekseke pir hov e. Ji ber ku tundî ne ji ber kêmbûna personelên ewlehiyê an nebûna makîneyên X-Ray tê xurt kirin. Niha tundî tê xurt kirin, di nava me hemûyan de. Niha, di her bûyerekê de di civakê de, her kes berevajiya xwe hildiberîne û her kes berevajiya xwe ye. Her kes mirina yê din dixwaze. Xetere li wir e. Divê em vê dijminatiyê ji holê rakin û ji perspektîfa mafên bingehîn ên mirovan, mafê jiyanê, nêzîkî wê bibin. Dûv re, divê em xebatekê bikin ku armanca wê rakirina zimanê tundiyê û amûrên ku tundiyê ji jiyana me hilberînin e, bandorê li dînamîkên ku tevahiya avahiya sazûmanî ji jor ber bi jêr ava dikin, bike."

 

Ji dûrketin civakîbûnê...

 

Fahriyeyê Cengîz, wiha dawî li axaftina xwe anî: "Zarok niha bi lîstikên komputerê re mijûl in. Mirov nikare vê yekê beyî mekanîzmayên bajêr û herêmî ve binirxîne, girêdayî hev in. 10-20- sal beriya niha kolan, park û cihên lîstîkê hebûn ne wek niha bû. Zarok hepsê 4 dîwar û xaniyan kirin û tenê man. Edî zarok hem li malê û hem jî li derve bi tenê ne. Dema li malê dimînin rêzefîlmên ku tundiyê pêş dixin temaşe dikin. Her tim pesnê rêzefîlan tên kirin. Hêza fizîkî, karekterên karîzmatîk û karekterên ku li dijî neheqiyan derdikevin, derdixin pêş. Zarok wê yekê digirin ber çav. Keda bêqimet dibe, ciwanên ku bê pêşeroj dimînin û zarokên ku bi dijîtal medyayerê mijûl dibin. Ev yek dibe sedem ku ji civakbûnê dûr bikevin. Divê hebûna zarokan bê dîtin, ji ber ku nayên dîtin, dengê wan nayê bihistîn rewşên bi vî rengî derdikevin holê. Divê guh bidin cîhana zarokan. Dê û bavên ku baweriya wan li kolanan nayê zarokên xwe naşînin kolanan. Dê û bavê zarokan hem bi zarokên xwe re û hem jî ewqas dûrê hev in. Niha rewşek bi vî rengî heye.